Lịch sử, tín ngưỡng, nghề và thiên nhiên đảo Phú Quốc
Hiểu đảo · lịch sử
Dòng thời gian lịch sử đảo Phú Quốc
Phú Quốc có mặt trong sử từ thế kỷ 17, đổi chủ, đổi tên đơn vị hành chính nhiều lần, và đi qua hai cuộc chiến. Dòng thời gian dưới đây ghi từng mốc kèm nguồn; mốc nào các nguồn còn nói khác nhau thì ghi cả hai.
Cách đọc dòng thời gian
Các mốc trước thế kỷ 20 chủ yếu lấy từ mục lịch sử của Wikipedia tiếng Anh, nơi dẫn các công trình của Cooke và Li (2004), Coedès (1966) và bài của The Diplomat (2014); đây là nguồn tổng hợp, không phải văn bản gốc. Các mốc về Nguyễn Trung Trực lấy từ Việt Nam News, về nhà tù từ SGGP, Tuổi Trẻ và Vietnam Airlines, về hành chính từ SGGP và Luật sư Việt Nam.
Khi đọc, nhớ rằng nhiều mốc của thế kỷ 18 vốn được ghi chép trong bối cảnh tranh chấp lãnh thổ; các sử gia còn tranh luận về mức độ hiện diện của từng chính quyền trên đảo trong từng giai đoạn.
Từ thế kỷ 17 tới 1867
| Năm | Sự kiện | Nguồn |
|---|---|---|
| Khoảng 1680 | Phú Quốc thuộc vùng Hà Tiên do Mạc Cửu lập | Wikipedia (dẫn Coedès 1966) |
| 1708 | Mạc Cửu sang chầu chúa Nguyễn, nhận chức Tổng binh Hà Tiên | Wikipedia (dẫn Cooke & Li 2004) |
| 1736 | Mạc Cửu mất, con là Mạc Thiên Tứ nối nghiệp | Wikipedia (dẫn Cooke & Li 2004) |
| 1760–1780 | Nguyễn Ánh nhiều lần lánh quân Tây Sơn ở Phú Quốc; có giám mục Pigneau de Béhaine | Wikipedia |
| 1771 | Quân Xiêm tàn phá Hà Tiên; Mạc Thiên Tứ chạy về Trấn Giang | Wikipedia |
| 1822 | Sứ thần Anh John Crawfurd ghé đảo, ghi tên “Phu-kok” | Wikipedia (dẫn Crawfurd) |
| 1867 | Chính quyền trên đảo quy phục khi quân Pháp chiếm Hà Tiên | Wikipedia |
Nguồn: Wikipedia tiếng Anh — Phú Quốc, mục lịch sử (dẫn Cooke & Li 2004, Coedès 1966, The Diplomat 2014) · đối chiếu ngày .
1868: trận cuối của Nguyễn Trung Trực
Theo Việt Nam News, ngày 16/6/1868 nghĩa quân Nguyễn Trung Trực đánh đồn Rạch Giá, giữ thành năm ngày; ngày 21/6 Pháp chiếm lại. Tháng 8/1868 ông đưa lực lượng ra Phú Quốc. Pháp bắt mẹ ông và gia đình nghĩa quân để ép; ông ra nộp mình, bị đưa về Sài Gòn tháng 9 và bị xử tử tại chợ Rạch Giá ngày 27/10/1868, năm 31 tuổi.
Trên đảo, đền thờ Nguyễn Trung Trực ở xã Cửa Cạn cũ, gần mũi Gành Dầu, cách trung tâm khoảng 40 km; đền dựng năm 1993, xếp hạng di tích cấp tỉnh năm 2011, trùng tu xong tháng 10/2016. Ngư dân trên đảo coi ông là vị thần hộ mệnh khi gặp bão. Lễ hội tổ chức từ năm 1996 vào ngày 27 tháng 8 âm lịch; xem bảng lễ ở trang tín ngưỡng biển và lễ hội.
Nguồn: Việt Nam News — More to Phú Quốc than beaches and sea (9/5/2021) · đối chiếu ngày .
Thế kỷ 20: ranh giới, trại giam, chiến tranh
| Năm | Sự kiện | Nguồn |
|---|---|---|
| 1939 | Đường Brévié vạch ranh biển giữa Campuchia và Nam Kỳ; Phú Quốc thuộc Nam Kỳ | Wikipedia (dẫn The Diplomat) |
| 1949 | Vietnam Airlines ghi Pháp xây nhà tù Cây Dừa | Vietnam Airlines |
| 1949–1953 | Hơn 33.000 lính Trung Hoa Dân Quốc bị giữ trên đảo, chuyển sang Đài Loan 6/1953 | Wikipedia |
| 6/1953 – 7/1954 | Căng Cây Dừa của Pháp giam khoảng 14.000 tù binh | SGGP |
| 1955–1957 | Trại huấn chính Cây Dừa trên khu đất 4 ha | SGGP, Tuổi Trẻ |
| 6/7/1967 – 3/1973 | Trại giam tù binh Phú Quốc; khoảng 40.000 người năm 1973 | Tuổi Trẻ, Wikipedia |
| 1/5/1975 | Một toán quân Khmer Đỏ đột kích chiếm đảo; Việt Nam lấy lại ngay sau đó | Wikipedia (dẫn The Diplomat) |
| 1976 | Campuchia bỏ yêu sách với Phú Quốc | Wikipedia |
Chi tiết về trại giam, các khu còn lại và cách đi xem ở trang Di tích Nhà tù Phú Quốc.
Nguồn: Wikipedia tiếng Anh — Phú Quốc, mục lịch sử (dẫn Cooke & Li 2004, Coedès 1966, The Diplomat 2014); Vietnam Airlines — cẩm nang Nhà tù Phú Quốc (trang không ghi ngày); SGGP — Kiên Giang đầu tư 50 tỷ đồng trùng tu Di tích quốc gia đặc biệt Trại giam Phú Quốc (30/11/2022); Tuổi Trẻ — hồ sơ điểm đến Di tích quốc gia đặc biệt Trại giam Phú Quốc (PDF, không ghi ngày) · đối chiếu ngày .
Từ 1986 tới nay: rừng, di sản, đơn vị hành chính
| Năm | Sự kiện | Nguồn |
|---|---|---|
| 9/8/1986 | Quyết định 194/CT công nhận khu bảo tồn thiên nhiên Phú Quốc | Tài liệu dẫn cổng tỉnh Kiên Giang |
| 12/10/1993 | Nhà tù Phú Quốc xếp hạng di tích quốc gia | SGGP |
| 8/6/2001 | Vườn quốc gia Phú Quốc thành lập (Quyết định 91/2001/QĐ-TTg) | Cục Bảo tồn đa dạng sinh học |
| 2001 | Nước mắm Phú Quốc được bảo hộ chỉ dẫn địa lý trong nước | Báo Văn Hóa, Tạp chí Công Thương |
| 27/10/2006 | UNESCO công nhận Khu dự trữ sinh quyển Kiên Giang | Cục Bảo tồn đa dạng sinh học |
| 2/2011 | Nhãn hiệu tập thể “Hồ tiêu Phú Quốc” | Tạp chí Công Thương |
| 8/10/2012 | Liên minh châu Âu bảo hộ tên Phú Quốc cho nước mắm | Báo Văn Hóa |
| 2012 | Dinh Cậu xếp hạng di tích cấp tỉnh | Báo Pháp luật Việt Nam |
| 31/12/2014 | Trại giam Phú Quốc thành di tích quốc gia đặc biệt (Quyết định 2408/QĐ-TTg) | SGGP |
| 1/1/2021 | Thành phố Phú Quốc, theo Nghị quyết 1109/NQ-UBTVQH14 | Luật sư Việt Nam |
| 2021 | Nghề làm nước mắm Phú Quốc vào danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia | Báo Văn Hóa |
| 1/7/2025 | Đặc khu Phú Quốc thuộc tỉnh An Giang, theo Nghị quyết 1654/NQ-UBTVQH15 | SGGP |
| 2027 | Phú Quốc đăng cai APEC | SGGP |
Nguồn: Tài liệu “339. Vườn quốc gia Phú Quốc”, dẫn cổng thông tin tỉnh Kiên Giang (PDF, không ghi ngày); SGGP — Kiên Giang đầu tư 50 tỷ đồng trùng tu Di tích quốc gia đặc biệt Trại giam Phú Quốc (30/11/2022); Cục Bảo tồn đa dạng sinh học — Vườn quốc gia Phú Quốc (không ghi ngày); Báo Văn Hóa — nghề làm nước mắm Phú Quốc thành di sản văn hoá phi vật thể quốc gia (27/5/2021); Tạp chí Công Thương — Hồ tiêu, sản vật trên đảo ngọc Phú Quốc (30/9/2024); Báo Pháp luật Việt Nam — Linh thiêng Dinh Cậu nơi đảo ngọc Phú Quốc (10/5/2020); Luật sư Việt Nam — Nghị quyết 1109/NQ-UBTVQH14 lập thành phố Phú Quốc (5/1/2021); SGGP — Phú Quốc chính thức trở thành đặc khu thuộc tỉnh An Giang (1/7/2025) · đối chiếu ngày .
Đơn vị hành chính đổi qua các thời
Trong vài năm gần đây, Phú Quốc đổi cấp hành chính hai lần. Từ 1/1/2021, huyện đảo thành thành phố Phú Quốc, dân số khi đó 179.480 người; phường An Thới gồm thị trấn An Thới và xã Hòn Thơm cũ. Từ 1/7/2025, sau khi Kiên Giang và An Giang hợp nhất, Phú Quốc thành đặc khu thuộc tỉnh An Giang, rộng hơn 589 km², gồm hai phường Dương Đông, An Thới và sáu xã Dương Tơ, Hàm Ninh, Cửa Dương, Bãi Thơm, Gành Dầu, Cửa Cạn cũ. Thổ Châu thành đặc khu riêng.
Vì vậy cùng một nơi có thể mang ba cách gọi trong tài liệu: huyện Phú Quốc, tỉnh Kiên Giang (trước 2021); thành phố Phú Quốc, tỉnh Kiên Giang (2021–6/2025); đặc khu Phú Quốc, tỉnh An Giang (từ 7/2025). Văn bản xếp hạng di tích, vườn quốc gia ký trước 2025 vẫn ghi tên Kiên Giang.
Nguồn: Luật sư Việt Nam — Nghị quyết 1109/NQ-UBTVQH14 lập thành phố Phú Quốc (5/1/2021); SGGP — Phú Quốc chính thức trở thành đặc khu thuộc tỉnh An Giang (1/7/2025) · đối chiếu ngày .
Những câu hỏi còn mở
- Năm Pháp bắt đầu xây nhà tù: 1949 (Vietnam Airlines) hay 1953 (SGGP theo hồ sơ di tích).
- Số người chết trong trại giam: các nguồn đã đọc ghi “hàng nghìn”, không có con số được công bố chính thức.
- Tuổi của nghề nước mắm: báo Nhân Dân ghi hơn 200 năm; mốc có giấy tờ sớm nhất mà nguồn nêu là hội nghề năm 1939.
- Mức độ hiện diện của từng chính quyền trên đảo ở thế kỷ 17–18: sử gia còn tranh luận.
Nếu bạn có tài liệu gốc cho một trong các mốc này, gửi qua trang liên hệ.
Câu hỏi thường gặp
Bạn đọc hay hỏi
Phú Quốc thuộc Việt Nam từ khi nào?
Theo các nguồn tổng hợp, khoảng 1680 đảo thuộc vùng Hà Tiên do Mạc Cửu lập; năm 1708 Mạc Cửu nhận chức Tổng binh Hà Tiên của chúa Nguyễn. Năm 1976 Campuchia bỏ yêu sách với đảo.
Nguyễn Trung Trực liên quan gì tới Phú Quốc?
Tháng 8/1868 ông đưa nghĩa quân ra Phú Quốc, rồi ra nộp mình khi Pháp bắt mẹ và gia đình nghĩa quân. Đền thờ ông ở Cửa Cạn, gần Gành Dầu; lễ ngày 27 tháng 8 âm lịch.
Vì sao tài liệu cũ ghi Phú Quốc thuộc Kiên Giang?
Vì trước 1/7/2025 Phú Quốc thuộc tỉnh Kiên Giang. Từ ngày đó, sau khi hai tỉnh hợp nhất, Phú Quốc là đặc khu thuộc tỉnh An Giang.
Năm 1975 trên đảo xảy ra chuyện gì?
Ngày 1/5/1975 một toán quân Khmer Đỏ đột kích chiếm đảo; Việt Nam lấy lại ngay sau đó, theo nguồn tổng hợp dẫn The Diplomat.
Liên quan
Xem tiếp
Điểm đến · An Thới, nam đảo
Nhà tù Phú Quốc
Trại giam Cây Dừa: các giai đoạn 1953–1973, khu trưng bày, giờ mở cửa, ai không nên đi.
Xem tiếp
Hiểu đảo · tín ngưỡng
Lễ hội biển
Bảng lễ biển theo âm lịch kèm ngày dương lịch 2026–2027, có nguồn và ngày kiểm.
Xem tiếp
Hiểu đảo · nghề truyền thống
Nghề nước mắm
Nhà thùng gỗ, quy trình chỉ dẫn địa lý, bảo hộ EU 2012, di sản phi vật thể 2021, nghề đang gặp gì.
Xem tiếp
Điểm đến · Dương Đông
Dinh Cậu
Miếu trên hòn Quy: tích thờ, lễ 15–16 tháng 10 âm lịch, cách viếng, khi nào không nên tới.
Xem tiếp
Hiểu đảo · thiên nhiên
Khu dự trữ sinh quyển
UNESCO 2006, hơn 1,1 triệu ha; vùng lõi, vườn quốc gia, khu bảo tồn biển khác nhau thế nào.
Xem tiếp
Về trang
Giới thiệu
Ai viết, nguồn từ đâu, ngày kiểm nghĩa là gì, trang không làm gì, quảng cáo, sửa sai.
Xem tiếpBắt đầu
Gửi thư cho ban biên tập Yêu Phú Quốc
Báo một thông tin đã cũ hoặc chưa đúng, hỏi về một bài viết, hoặc liên hệ quảng cáo. Yêu Phú Quốc không bán tour, không đặt chỗ và không chuyển thông tin của bạn cho đơn vị nào.